Η Ευρώπη να κοιτάξει στο εσωτερικό της 

Του Κωνσταντίνου Γκράβα

Το 1905, ο Ισπανο-Αμερικανός φιλόσοφος George Santayana προειδοποίησε ότι όσοι αδυνατούν να θυμούνται το παρελθόν είναι καταδικασμένοι να το επαναλάβουν· ένα ρητό, το οποίο παραμένει χαραγμένο σε αναμνηστική πλάκα στο Άουσβιτς.

Στην πορεία της Ιστορίας, η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιουργήθηκε προκειμένου να διαχειριστεί και, ιδανικά, να εξαλείψει κάθε ενδεχόμενο επανάληψης τέτοιων θηριωδιών. Με νωπή την αιματοχυσία στο πεδίο των δύο παγκόσμιων συρράξεων, η διεθνής συνεργασία και οι ανοιχτές αγορές θεωρήθηκαν από τους πατέρες της Ενωμένης Ευρώπης προτιμότερες από τον καταστροφικό πόλεμο.

Σε ακόμη πιο μακροπρόθεσμο ορίζοντα, εξάλλου, η μεταπολεμική Ευρώπη αντηχεί τον ιδεαλισμό του Immanuel Kant στο περίφημο φιλοσοφικό σχεδίασμά του για την Αιώνια Ειρήνη, με το οποίο ο μεγάλος Γερμανός φιλόσοφος καλούσε τα ευρωπαϊκά κράτη να συγκροτήσουν ομοσπονδία. Όπως παρατηρεί ο Stefan Eich στο βιβλίο του The Currency of Politics, το εμπόριο θεωρείτο ο πιο αξιόπιστος φορέας ηθικότητας προκειμένου να επιτευχθεί η σύγκλιση των εθνών. «Το πνεύμα του εμπορίου, το οποίο δεν μπορεί να συνυπάρξει με τον πόλεμο, θα καταλάβει αργά ή γρήγορα κάθε λαό», γράφει χαρακτηριστικά ο Kant.

Καθώς λοιπόν η οικονομική συνεργασία και ο συντονισμός πολιτικών μπορούν να εφαρμοστούν σταθερά, και να στερεωθούν, μόνον στο πλαίσιο της φιλελεύθερης δημοκρατίας, η Ευρωπαϊκή Ένωση οφείλει πρωτίστως να κοιτάξει προς τα μέσα· να οικοδομήσει επενδύοντας ηθικά και υλικά στο εσωτερικό της. 

Ασφαλώς οι φιλελεύθερες δημοκρατίες μπορούν να λειτουργήσουν ως φάροι, προάγοντας τα ιδεώδη της ατομικής ελευθερίας, της ισοπολιτείας, του κράτους δικαίου, της επιδίωξης της γνώσης και της δημοκρατικής διακυβέρνησης μέσω ελεύθερων εκλογών. 

Εξίσου σημαντικό είναι ωστόσο το γεγονός ότι, εφόσον «πολλές πολιτισμικές και κοινωνικές αλλαγές έχουν οικονομικές ρίζες» και δεδομένου του «κεντρικού ρόλου της οικονομικής δραστηριότητας στη διαμόρφωση -και, όντως, τελικά, στη νομιμοποίηση- των κοινωνικών και πολιτικών διευθετήσεων», όπως ορθά υποστηρίζει ο Martin Wolf στο βιβλίο του The Crisis of Democratic Capitalism, η εμβάθυνση της οικονομικής συνεργασίας εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης συμβάλλει επίσης στη θωράκιση των φιλελεύθερων-δημοκρατικών αξιών. Και αυτό μπορεί να σημαίνει σήμερα την ανάγκη ανάληψης πρωτοβουλιών πολιτικής για την άρση των εσωτερικών (οιονεί δασμολογικών) εμποδίων στο εμπόριο, για την ολοκλήρωση της τραπεζικής ένωσης και για τη δημιουργία μιας ένωσης αποταμιεύσεων και επενδύσεων.

Αντιμετωπίζοντας τη διατλαντική διελκυστίνδα, καθώς διανύουμε το 250ό έτος της Αμερικανικής Δημοκρατίας, ίσως αποδειχθεί χρήσιμο τόσο για τους Ευρωπαίους πολιτικούς ηγέτες όσο και για τους πολίτες (ψηφοφόρους) να ανατρέξουν στις ιδέες που διαμόρφωσαν την σκέψη των πατέρων της ανεξαρτησίας σχετικά με τον αγαθό βίο. Στο βιβλίο του The Pursuit of Happiness, ο Jeffrey Rosen μάς υπενθυμίζει «τον σε μεγάλο βαθμό λησμονημένο πυρήνα της ηθικής και πολιτικής φιλοσοφίας τους: ότι ο μετριασμός των συναισθημάτων είναι το μυστικό της ψυχικής γαλήνης· ότι η ψυχική γαλήνη είναι το μυστικό της ευτυχίας· ότι οι καθημερινές ενάρετες συνήθειες αποτελούν το κλειδί της αυτοβελτίωσης· και ότι η προσωπική αυτοδιάθεση αποτελεί το θεμέλιο της πολιτικής αυτοδιάθεσης». 

* Ο κ. Κωνσταντίνος Γκράβας είναι διδάκτωρ του Τμήματος Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης του ΕΚΠΑ. 

Διαβάστε το άρθρο (pdf) όπως δημοσιεύθηκε στο οικονομικό φύλλο της εφημερίδας "Το Βήμα της Κυριακής":